उपेक्षित कलेला मिळाली नवी उभारी; जामखेडच्या नटराज कलाकेंद्रात लावणी महोत्सव संपन्न
जामखेड प्रतिनिधी
जामखेड येथील नटराज कलाकेंद्रात पारंपरिक आणि लोककलेवर आधारित लावणी महोत्सव मोठ्या उत्साहात आणि जल्लोषात संपन्न झाला. ढोलकीचा ठेका, घुंगरांचा नाद, लावणीतील ठसकेबाज अदाकारी आणि कलाकारांच्या सादरीकरणाने संपूर्ण वातावरण भारावून गेले होते. मात्र, या रंगमंचावर दिसणाऱ्या मनोरंजनाच्या मागे असंख्य कलाकारांचे कष्ट, संघर्ष आणि त्यांच्या कुटुंबांच्या उदरनिर्वाहाची कहाणी दडलेली आहे.
लावणी म्हटले की अनेकांच्या डोळ्यासमोर केवळ मनोरंजनाचे चित्र उभे राहते. मात्र, ग्रामीण महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक जीवनात या कलेचे स्थान यापेक्षा कितीतरी मोठे आहे. पिढ्यान् पिढ्या जपली गेलेली ही लोककला आजही अनेक कलाकारांच्या जगण्याचा आधार बनली आहे. जामखेड परिसरातील विविध कलाकेंद्रांच्या माध्यमातून ही परंपरा पुढे नेण्याचे काम सातत्याने सुरू आहे.
कलेच्या रंगमंचामागे संघर्षाचे आयुष्य
कलाकेंद्रातील कार्यक्रम सुरू असताना रंगमंचावर कलाकार आपल्या कलेतून प्रेक्षकांचे मनोरंजन करतात; मात्र पडद्यामागे त्यांच्या आयुष्याचा संघर्ष सुरू असतो. या कलेवर हजारो महिला कलाकार आपली कला आणि मेहनत पणाला लावून काम करीत आहेत. अनेक कलाकारांसाठी हे केवळ हौसेचे किंवा छंदाचे क्षेत्र नसून त्यांच्या कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहाचे प्रमुख साधन आहे.
घरची परिस्थिती सांभाळत, कुटुंबाची जबाबदारी पेलत आणि आपल्या कलेला जपत अनेक महिला कलाकार या क्षेत्रात कार्यरत आहेत. त्यांच्या पावलांतील घुंगरू केवळ तालावर वाजत नाहीत, तर त्या घुंगरांच्या आवाजात त्यांच्या मेहनतीची आणि जगण्याची कहाणीही दडलेली आहे.
एका कलाकाराच्या कमाईवर अनेकांचे संसार
कलाकेंद्रावर केवळ कलाकारच अवलंबून नसतात. कार्यक्रमाच्या आयोजनापासून ते वादक, प्रकाशयोजना, ध्वनिव्यवस्था, रंगमंच व्यवस्था, वेशभूषा, मेकअप, वाहतूक आणि इतर विविध कामे करणाऱ्या अनेक कामगारांचेही या व्यवसायावर जीवन अवलंबून आहे. त्यामुळे एका लावणी कार्यक्रमामागे अनेक कुटुंबांच्या रोजगाराची साखळी जोडलेली असते. कलाकार रंगमंचावर येतो आणि कार्यक्रम संपल्यानंतर परत जातो; पण त्याच कार्यक्रमामुळे अनेकांच्या घरातील चूल पेटते. त्यामुळे या कलेचे महत्त्व केवळ मनोरंजनापुरते मर्यादित नसून त्याला सामाजिक आणि आर्थिक बाजूही आहे.
जामखेडच्या बाजारपेठेलाही हातभार
जामखेड परिसरातील कलाकेंद्रांमुळे स्थानिक बाजारपेठेलाही अप्रत्यक्षपणे मोठा आधार मिळतो. कार्यक्रमांसाठी लागणारी विविध साहित्ये, कपडे, वेशभूषा, दागिने, मेकअप साहित्य, खाद्यपदार्थ, वाहतूक तसेच इतर छोट्या-मोठ्या सेवांमधून स्थानिक व्यावसायिकांना रोजगार मिळतो.
कलाकार, कामगार, छोटे व्यापारी आणि सेवा देणारे अनेक घटक या व्यवस्थेशी जोडले गेले आहेत. त्यामुळे कलाकेंद्रांची चाके फिरत राहिली तर त्याचा परिणाम अनेक कुटुंबांच्या अर्थकारणावर होत असतो.
ग्रामीण महाराष्ट्राच्या मनोरंजनाची जपलेली परंपरा
ग्रामीण भागात आज आधुनिक मनोरंजनाची अनेक साधने उपलब्ध झाली असली तरी पारंपरिक लावणी आणि लोककलेचे आकर्षण आजही कायम आहे. गावोगावी होणारे कार्यक्रम, यात्रा-जत्रा आणि विविध सांस्कृतिक सोहळ्यांच्या माध्यमातून ही कला प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचते.
या कलेच्या माध्यमातून ग्रामीण भागातील लोकांचे मनोरंजन तर होतेच; पण त्याचबरोबर महाराष्ट्राची लोकपरंपरा आणि सांस्कृतिक वारसाही जिवंत राहतो. बदलत्या काळात अनेक पारंपरिक कला लोप पावत असताना कलाकेंद्रातील लावणीसारखी कला आजही रंगमंचावर टिकून आहे, यामागे कलाकारांची मेहनत आणि कलाकेंद्रांची भूमिका महत्त्वाची आहे.
घुंगरांचा आवाज थांबू नये…
नटराज कलाकेंद्रातील लावणी महोत्सवाने पुन्हा एकदा या लोककलेचे वेगळे रूप अधोरेखित केले. नटराज कलाकेंद्रातील लावणी महोत्सवात कलाकार मोहिनी पवार, निकिता पवार, निशा पवार, काजल जाधव, पुनम जाधव, रेश्मा पवार, स्वाती पवार, मंजु पवार, सुजाता पवार, शितल जाधव व सनी जाधव यांनी आपली कला सादर केली. ज्या कलेच्या माध्यमातून हे कलाकार आपल्या कुटुंबाचा संसार चालवतात, अनेक कामगारांना रोजगार मिळतो आणि जामखेडच्या बाजारपेठेला आर्थिक चालना मिळते, त्या कलेला जपणे ही समाजाचीही जबाबदारी आहे. घुंगरांचा नाद, ढोलकीचा ठेका आणि लावणीच्या माध्यमातून जिवंत राहिलेली महाराष्ट्राची लोकपरंपरा अशीच पुढच्या पिढ्यांपर्यंत पोहोचत राहावी, हीच या महोत्सवातून व्यक्त झालेली खरी भावना आहे.
